Dziś święto Podwyższenia Krzyża. Według starożytnego podania, 1697 lat temu grupa robotników znalazła koło Golgoty szczątki Krzyża Świętego. Zgodnie z tym podaniem doszło do tego 14 września 326 roku. Robotnicy szukali relikwii na polecenie świętej cesarzowej Heleny, matki Konstantyna Wielkiego, która w tym czasie odwiedziła Jerozolimę.
Święto stanowi upamiętnienie wiekopomnego dnia, w którym cesarzowa Imperium Rzymskiego, święta Helena, w trakcie pielgrzymki do Ziemi Świętej odnalazła relikwie Krzyża, na którym skonał Jezus Chrystus, nasz Zbawiciel. Na wiadomość o tym cesarz Konstantyn Wielki wysłał do Jerozolimy swych najznakomitszych architektów, Zenobiusza i Eustaza, którzy na górze Kalwarii wystawili ku czci św. Krzyża (Ad Crucem) monumentalną Bazylikę mającą 150 m długości i 60 m szerokości. Obok niej wystawili Bazylikę Zmartwychwstania Pańskiego (Anastasis). Obie świątynie zostały połączone ze sobą podwórzem. Dnia 13 września 335 r. odbyło się uroczyste poświęcenie i przekazanie miejscowemu biskupowi obu bazylik. Następnego dnia nastąpiło uroczyste ukazanie wiernym relikwii Krzyża Pańskiego w celu oddania im czci. Na tę pamiątkę obchodzono co roku 13 września uroczystość „Podwyższenia Krzyża świętego”. Później przeniesiono to święto na 14 września najpierw dla tych kościołów, które posiadały tę czcigodną relikwię, potem zaś dla całego Kościoła powszechnego.
Wówczas 1/3 Krzyża Pańskiego pozostała w Jerozolimie, 1/3 wywieziono do Konstantynopola, a 1/3 do Rzymu, gdzie spoczęła w Bazylice Świętego Krzyża z Jerozolimy. Taki stan rzeczy jednak nie trwał długo, w kolejnych stuleciach z relikwii wydzielano kolejne fragmenty, a następnie drzazgi, przekazując je do kolejnych kościołów, a także w ręce monarchów. W ostatniej wspomnianej bazylice relikwie z Krzyża Pańskiego są przechowywane po dziś dzień, choć w 1629 r. na polecenia papieża Urbana VIII wydzielono z nich kolejną część, przenosząc ją do bazyliki św. Piotra.
W 614 r. pogański król perski Chozroez najechał na Ziemię Świętą. Ograbił wszystkie kościoły i klasztory katolickie i wiele z nich zburzył. Wymordował również i uprowadził do niewoli wielu chrześcijan wraz z patriarchą Jerozolimy, św. Zachariaszem. Wtedy także, według podania, uprowadzona została do Persji relikwia Krzyża świętego. W 628 r., po zwycięstwie, jakie cesarz Herakliusz odniósł nad Chozroezem, w traktacie pokojowym Persowie zostali zmuszeni do oddania świętej relikwii. Pobożne podanie głosi, że kiedy sam cesarz chciał na swoich ramionach zanieść Krzyż Chrystusowy na Kalwarię, mógł to uczynić dopiero wówczas, gdy zdjął swoje bogate szaty. W pewnym momencie czcigodną relikwię podzielono na drobne części i rozesłano je niemal po wszystkich okolicznych kościołach.
Największą część drzewa Krzyża świętego posiada obecnie kościół św. Guduli w Brukseli. Bazylika św. Piotra w Rzymie przechowuje część relikwii, którą cesarze bizantyjscy nosili na piersi w czasie największych uroczystości. W skarbcu katedry paryskiej jest cząstka Krzyża, podarowana przez polską królową Annę Gonzagę, którą miała otrzymać od króla Jana Kazimierza. Stosunkowo dużą część Krzyża świętego posiada kościół św. Krzyża na Łysej Górze pod Kielcami. Miał ją podarować benedyktynom św. Emeryk (+ 1031), syn św. Stefana, króla Węgier (+ 1038). Od tej relikwii i klasztoru pochodzi nazwa „Góry Świętokrzyskie”.
Na obrazku „Chrystus według św. Jana od Krzyża” z 1951 r. pędzla katalońskiego malarza Salvadora Dali. Tę kompozycję zainspirował rysunek wykonany w stanie ekstazy przez św. Jana od Krzyża. Tak o genezie tego obrazu pisał Salvador Dali: „Wszystko zaczęło się w 1950 od kosmicznego snu, w czasie którego zobaczyłem obraz w kolorze. W moim śnie przedstawiał jądro atomu. Później jądro otrzymało metafizyczne znaczenie: widzę w tym jedność wszechświata - Chrystusa! Po drugie dzięki ojcu Brunowi, karmelicie, zobaczyłem postać Chrystusa narysowaną przez św. Jana od Krzyża; wymyśliłem geometryczną konstrukcję zawierającą trójkąt i koło, estetyczne podsumowanie wszystkich moich wcześniejszych doświadczeń i umieściłem mojego Chrystusa w środku trójkąta".
